Orale tradities rondom de vulkaan Coropuna

Woensdag 6 juni 2007 vlieg ik naar Lima, de hoofdstad van Peru. Ik ga naar Peru om orale tradities te documenteren, in een gebied in het noorden van het departement Arequipa. Laten we het onderzoeksgebied voor het gemak verder Condesuyos noemen, zoals in de naam van het archeologische project dat door de Universiteit van Warschau wordt uitgevoerd (de naam is enigszins ambigu, omdat het onderzoeksgebied niet precies overeenkomt met de huidige provincie Condesuyos, maar ook niet zo groot is als westelijke deel van het oude Inkarijk genaamd Kuntisuyu).

Orale tradities is de term waarmee verhalen worden aangeduid die mondeling worden overgeleverd, van generatie op generatie. Tegenwoordig worden orale tradities met name geassocieerd met inheemse volken, maar ook in rurale gemeenschappen in westerse landen vinden we orale tradities. In dit geval hoop ik in een aantal dorpsgemeenschappen die in de buurt van de vulkanen Coropuna en Solimana liggen, verhalen in de inheemse taal Quechua op te tekenen (het Quechua vormt een grote taal(familie) die in een groot gebied gesproken wordt, van Ecuador tot Peru, Bolivia, het noorden van Chili en noordwesten van Argentinie).

De keuze voor dit gebied heeft te maken met het archeologische project onder leiding van prof. Mariusz Ziólkowski, die al tien jaar opgravingen doet in het gebied. Gedurende die jaren van veldwerk is hij achter het bestaan van een rijke orale traditie gekomen, op basis van verhalen en opmerkingen van zijn informanten. De verhalen zijn echter nooit door iemand opgetekend, en degenen die ze nog kennen zijn meestal oud en spreken alleen Quechua. Daarom is deze orale traditie hard bezig te verdwijnen. Dat komt omdat de overdracht heden ten dage niet meer vanzelfsprekend is.

Een van de factoren die meespeelt is de status van de inheemse taal ten opzichte van het Spaans. De jongere generaties kiezen steeds meer voor het Spaans, terwijl de verhalen altijd in het Quechua zijn doorgegeven. In theorie zouden de verhalen natuulijk ook in het Spaans doorverteld kunnen worden, maar in de praktijk lijkt dit weinig te gebeuren. Ook het feit dat het een inheemse traditie is, werkt wellicht tegen: in het idee dat tradities iets van ' vroeger' zijn, en dat tradities ontwikkeling belemmeren. Die onderwaardering van inheemse taal en cultuur in het dagelijks leven staat haaks op de herwaardering ervan in (een deel van) de publieke opinie, inheemse bewegingen en het intellectuele debat. Een andere factor is ingrijpende sociale verandering. Steeds meer mensen migreren naar de stad, en daarmee gaat de link met de lokale geschiedenis, omgeving en kosmovisie deels verloren. Ook de mijnbouw in het gebied heeft een grote invloed op de dorpsgemeenschappen.

De documentatie van de verhalen is van tweevoudig belang. In de eerste plaats voor de academische gemeenschap, wat ook de aanleiding is voor de documentatie. Zo is het belangrijk voor de archeologen die er opgravingen doen, om de link te kunnen leggen met lokale concepties van goden, bergen, sociale verhoudingen, etc. Dat geheel aan ideeen over de wereld, de kosmovisie, is ook een belangrijke reden van mijn interesse in deze orale tradities. Daarnaast zijn dergelijke verhalen als historische bronnen ook van belang voor etnohistorici. In de tweede plaats is het in het belang van de gemeenschappen zelf dat de verhalen niet verloren gaan. Dat de verhalen veelal niet meer overgedragen worden is geen bewuste keuze, maar heeft te maken met allerlei processen van verandering, zoals hierboven aangestipt. Zeker in het licht van de opleving van (de waardering voor) de inheemse Andesidentiteit, zou het verdwijnen van zulk cultureel erfgoed zowel ironisch als een verlies zijn.